یکی از آسیب های متون درسی حوزه های علمیه که همواره کانون توجهات قرار گرفته است بحث مغلق بودن متون درسی است. برخی آن را آسیب جدی متون درسی حوزه به شمار آورده و معتقداند باتوجه به تحولات سریع جوامع بشری و نیاز های جدید نباید طلاب حوزه های علمیه را درگیر عبارات کرده و باید با حفظ همان محتوا متن را ساده سازی کرد. در ادامه ابتدا نظر رهبر معظم انقلاب و سپس برخی اساتید در این زمینه اشاره می کنیم:

مقام معظم رهبری درباره مغلق بودن متون درسی حوزه می فرماید:

«الان هم بایستی حتماً کتاب درسی تغییر کند؛ بایستی کاری کرد که همّ طلبه، فهمیدن مطلب باشد، نه فهمیدن عبارت. هیچ هنری نیست در اینکه ما عبارت را جوری مغلق بگیریم، یا اگر تعمداً هم مغلق نگیریم، بی مبالاتی کنیم که عبارت بشود مغلق، تا طلبه مبالغی وقتش صرف این کار بشود. این چه هنری است؟ این چه لطفی دارد؟ چه خیری در این نهفته است. نخیر، عبارت را آنچنان واضح بیان کنیم که آن کسی که استعداد فهمیدن مطلب را دارد، راحت از عبارت، مطلب را بفهمد. استاد هم برای تفهیم عبارت دچار مشکل نشود و فقط مطلب را بیان کند.»^[1]

ایشان در فرازی دیگر می فرماید:

«امروز در دنیا تمرین می کنند که مشکل ترین مطالب را، به ساده ترین زبان ها بیان و فرموله کنند . رمز می گذارند تا با گفتن یک کلمه، مخاطب ده کلمه را بفهمد، اما ما بیاییم عبارت مشکلی را برای بیان مطلبی انتخاب کنیم؟!»^[2]

استاد سیدمحمد سید حسینی از اساتید حوزه علمیه معتقد است علی رغم همه زحماتی که یک استاد برای درسی مثل کفایه می کشد با این وجود وقتی وارد کلاس می شوند با تمام تلاشی که دارند حدود پنج خط از این کتاب را در یک ساعت تدریس می کنند. وی علت آن را این گونه بیان می کند:

«چون بیان و عبارات کتاب پیچیده، سنگین و مغلق است، استاد بیش از این نمی تواند درس بدهد. حال طلبه ای که می خواهد کفایه را بفهمد یک ساعت در کلاس درس به استاد گوش داده و دو ساعت مطالعه و دو ساعت مباحثه می کند تا بتواند این مطلب آخوند را حلاجی کند و بفهمند. بنابراین یک طلبه باید حداقل پنج ساعت برای پنج خط یا حداکثر یک صفحه کفایه وقت بگذارد. استاد هم همین گونه باید وقت زیادی بگذارد تا بتواند مطلب را بیان و با عبارت تطیبق دهد.»^[3]

وی معتقد است با این سطح از اغلاق عبارت یک طلبه باید شش تا نه سال زمان صرف کند تا بتواند کفایه را کامل بخواند. بر همین اساس می گوید:

«در این دنیایی که سرعت علمی به صورت بسیار بالایی در حرکت است و مطالعات به صورت اینترنتی و سریع صورت می گیرد، چه لزومی دارد که ما طلاب را شش سال فقط برای فهم کتاب کفایه نگه بداریم.»^[4]

استاد حسینی تاکید دارد که برای حل این مشکل باید همین کفایه را به صورت یک متن عربی آسان و بدون اغلاق بازنویسی کرد تا آموزش آن به سرعت مطلوب برسد؛ زیرا ملاک، فهم مطلب است. از اینرو اگر بیان ساده شود و بیان 150 سال قبل، به بیان امروزی تبدیل شود، می توان با سرعت معقول و قابل قبولی متون درسی حوزه را فراگرفت.^[5]

البته حجت‌الاسلام رستم نژاد معاون وقت آموزش حوزه‌های علمیه بدون نظر به کتاب کفایه، نسبت به آثار شیخ اعظم، ضعف علمی طلاب را علت احساس اغلاق می‌داند و می‌گوید:

«آثار شیخ اعظم برای طلبه‌ای که ادبیات را درست خوانده و با همان فرمان به رسائل و مکاسب برسد مغلق نیست و اگر کسی احساس اغلاق می‌کند شاید به ضعف علمی‌اش برگردد».^[6]

استاد محمدتقی شهیدی معتقد است:

«بزرگوارانی که می‌گویند اگر کتاب روان باشد طلاب بی‌علم بار می‌آیند، حداقل من این را قبول ندارم! طلاب سطح باید مطالب را یاد بگیرند و کم‌کم در خارج توان رجوع پیدا می‌کنند.»^[7]

«پنجاه و چهار» استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم نیز در بیانیه ای به برخی آسیب های آموزشی اشاره کرده از جمله:

«اینکه گفته می‌شود کرّ و فرّهای رسائل و کفایه ملاپرور است و ذهن طلبه را باز می‌کند فی الجمله مطلب صحیحی است ولی باید توجه داشت که کتبی مانند حلقات نیز به درستی و به اندازه‌ی لازم در دوره‌ی سطح به همین رفت و برگشت‌ها و تذکر نسبت به استنتاج از مبانی و دقت در اخذ به لوازم اقوال و مانند آن متعرض شده‌اند و تربیت ذهنی منظم و دقیقی را برای طلبه به دنبال دارند. باید توجه داشت که ایجاد قوت ذهنی برای طلبه لزوماً از طریق متون مغلق حاصل نمی شود.»^[8]

البته در این زمینه نظرات مخالفی نیز هست که از جمله‌ی آنها استاد محمدعلى خزائلی از اساتید دروس خارج حوزه و از اعضاء از هيئت ممتحنه حوزه علمیه قم می باشد. وی معتقد است یکی از آفت های حوزه علمیه که اخیرا به وجود آمده است ساده خوانی و روان خوانی و خلاصه خوانی است. این استاد حوزه علمیه ضمن انتقاد از اینکه طلاب یا شاغل می شوند و یا به دنبال موضوعاتی می روند که بتوانند زندگی خود را اداره کنند این امر را دلیل بر روآوری آنان به ترجمه ها و خلاصه هایی می داند و می‌گوید:

«این متون، متون قیّمی است؛ لازمه کتاب درسی این است که مقداری مشکل باشد. ما در حوزه صمدیه و آنموزج را داریم. کتاب صمدیه بین سایر کتابهای آموزش ادبیات عرب که در حوزه خوانده می‌شود مقداری ثقیل و مبهم است. کتاب کبری فی المنطق یک دوره منطق را به صورت جمع و جور بیان کرده است. این نوع کتابها نسبت به کتابهای کشدار و مفصل و پرتوضیح بهتر در ذهن می‌ماند. لازمه کتاب درسی این است که مقداری پرمحتوا و خلاصه و کم عبارت باشد و در عین حال مطالب آن هم قابل فهم باشد. نباید توقع داشته باشیم که کتابهای درسی خیلی روان و ساده باشد.»^[9]

اینکه عبارات برخی از متون درسی حوزه های علمیه مغلق است و می توان با حفظ محتوا با عبارات ساده و روان مطلب را منتقل کرد امری مشهود و غیر قابل انکار هست و اساتیدی که مخالف روان سازی متن هستند نیز به مغلق بودن آن اعتراف دارند. این مغلق بودن خود منشا آسیب های دیگری نیز شده است؛ مثلا طولانی شدن دوره تحصیل و کامل نخواندن کتاب و امثال آن گاهی خود معلول همین مغلق بودن متن کتاب است که وقت زیادی باید صرف حل کردن آن نمود.

این آسیب در کتاب های درسی مثل صمدیه، سیوطی، کفایه و حتی تا حدودی رسائل و مکاسب کاملا مشهود است. اینکه طلبه ای سه سال ادبیات عرب می خواند با این وجود همچنان در فهم عبارات کتاب درسی با مشکل رو به رو است بخشی از آن ناشی از همین مغلق بودن عبارات است. اگر با متد استاندارد و متن درسی روان طلبه را بر ادبیات عرب مسلط کنند و از طرف دیگر متون درسی ساده و روان شوند دیگر نیازی نیست در سطوح عالی استاد بخش عمده ای از وقت خود را صرف تطبیق مطلب بر کتاب کرده و به حل عبارات بپردازد. باید به گونه ای متن درسی نوشته شود که استاد تمام وقت خود را صرف انتقال محتوا کرده و پس از فهم محتوا طلبه بتواند خود به تنهایی کتاب را مطالعه کرده و نکات تکمیلی را در سایر منابع غیر درسی استخراج نماید.

راهکار حل این مشکل مرکز مدیریت حوزه های علمیه است که البته ضرورت این مهم را درک کرده ولی بخاطر برخی ملاحظات اقدام به برطرف کردن این آسیب نمی کند. اما این عدم اقدام با هر ملاحظه ای که هست اسیب جدی به شمار می رود و به نظر می رسد باید ملاحظات کنار گذاشته شود و به عنوان نهاد متولی هرچه زودتر اقدام نماید و هرچند به طور طبیعی اعتراضاتی به دنبال خواهد داشت ولی این کمترین هزینه ای است که ارزشش را دارد و دیر یا زود با ظاهر شدن آثار مثبت این اقدام، منتقدین نیز قانع خواهند شد.

حجت الاسلام والمسلمین ️محمدمهدی فریدونی

[1]. ‌بیانات حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) در دیدار جمعی از اساتید و فضلا و مبلّغان و پژوهشگران حوزه‌های علمیه کشور (8/9/1386)

[2]. بیانات حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی (13/9/1374)

[3]. حجت الاسلام سیدمحمد سیدحسینی، «آسیب‌شناسی حوزه»  

[4] . همان.

[5] . همان.

[6] . مهدی رستم‌نژاد، نشست صدسالگی احیای حوزه،  https://iqna.ir/00HCH9.

[7]. گزارش پایگاه خبری جماران درباره «طرح جدید تحول کتب درسی حوزه علمیه و واکنش ها به آن»،
 

[8]. همان.

[9]. حجت الاسلام محمدعلی خزائلی