ناترازی حجم انبوه دروس با تعطیلیهای آموزشی در حوزه
کثرت تعطیلات در حوزه با وجود حجم انبوه واحدهای درسی، باعث شده است که کارآیی آموزشی به حداقل برسد؛ این آسیب بگونهای برجسته است که رهبر معظم انقلاب آن را در هدر رفت استعدادها در حوزه موثر دانسته و تاکید میفرمایند:
«استعدادها نباید در … حوزه هدر برود. البته، این قضیه دو بخش دارد: یک بخشِ آن مربوط به نظام حوزه است و بخش دیگر به خود طلبه مربوط میشود. نظام حوزه، نقش زیادی در جلوگیری از اتلاف وقت طلبه دارد. …کتاب درسی خوب، نظام آموزشی درست و منطقی، فرصتهای آموزشی مناسب، قرار دادن صحیح و منطقىِ درسها در کنار هم – که همین، جزوِ نظام آموزشی است – کم کردن تعطیلات حوزه و مسائلی از این قبیل به مسئولان و گردانندگان امور حوزه مربوط میشود.»[1]
تعطیلات زیاد آن هم باتوجه به حجم زیاد دروس و مغلق بودن متون باعث شده است که تنها بخش کمی از متون درسی خوانده شود و این مسئله نیز یکی از آسیب های جدی است که حوزههای علمیه همواره با آن مواجه بودهاند. پنج شنبهها و جمعهها که همیشه تعطیل بوده و در تمام مناسبات شهادتها نیز، درسهای حوزه را تعطیل میکنند، در ایام متعدد تبلیغی نیز درسهای حوزه های علمیه تعطیل میشود، علاوه بر اینکه بیش از دو ماه و نیم از تابستان نیز با تعطیلی دروس حوزه مواجهیم؛ چه بسا استاد نیز در سال تحصیلی به سفر زیارتی حج مشرف شود که این نیز مزید بر بقیه علل تعطیلیمیگردد.
حجتالاسلام پاکراه از اساتید حوزه معتقد است:
«باید یک برنامه ریزی شود که این تعطیلات مدیریت شود؛ زمانی گفته میشد که حتی پنجشنبهها هم درس باشد [و] ما منتظر بودیم که این طرح پا بگیرد، ولی انجام نشد؛ این تعطیلات زیاد باعث میشود یک مقداری ناهماهنگی ایجاد شود، اگر بشود برای همین دروس سطوح عالی طوری برنامهریزی شود که تعطیلات در آن کمتر شود، خیلی بهتر است.»[2]
علاوه بر این خود طلبه نیز می تواند تا سقف مشخصی غیبت مجاز داشته باشد و عمدتا به گونهای است که طلبه احساس میکند این حق اوست و باید از آن استفاده کند. این تعطیلات زیاد بعلاوه اینکه در طول سال گاهی به دلایلی استاد معذور است و گاهی شاگرد معذور است که در درس شرکت کند، عملا باعث می شود که زمان تحصیل به شدت کم شود.
حجتالاسلام محمد جواد تاکی یکی دیگر از اساتید حوزه نیز معتقد است تعطیلات زیاد یکی از مشکلات جدی دروس آزاد است. وی تصریح می کند:
«تعداد کلاس درسی که در دروس آزاد تشکیل میشود، به 100 جلسه هم نمیرسد و این مسأله در روحیه تحصیلی طلبه از جهت اینکه پشتکار طلبه را ضعیف میکند، خیلی تأثیر میگذارد، اینکه دروس آزاد تابعی از مراجع عظام است، خود نکته مثبتی است اما تعطیلات زیاد دروس آزاد باید بررسی شود.»[3]
این استاد هرچند تعطیلی زیاد را یکی از آسیبهای دروس آزاد میداند اما دروس تحت برنامه نیز از این آسیب در امان نیستند، هرچند ممکن است تعداد تعطیلات به اندازه تعطیلات دروس آزاد نباشد.
با این وجود سنت حوزههای علمیه بر این بوده است که علاوه بر کلاس درس، حتما مباحثه درس نیز انجام میشود و این سنت همچنان وجود دارد. بر این اساس اساتید تاکید میکردند که یک درس کم و دو درس زیاد در طول روز زیاد است. هرچند این تعبیر به دور از مبالغه نیست اما از طرف دیگر میزان واحدهایی که برای یک طلبه تعریف میشود نیز متناسب نیست؛ زیرا طلبه هر روز دو درس فقه و حداقل یک درس اصول و گاهی بیشتر را باید کلاس برود و از آن طرف باید این دروس را نیز مباحثه کند و علاوه بر این باید حداقل یک درس جنبی به اصطلاح مثل فلسفه یا عقاید را نیز شرکت کند و این مقدار از توان یک شخص خارج است که بتواند به نحو مطلوب هم در درس شرکت کند و هم مباحثه کند.
حجتالاسلام رضوانعلی مسیبی یکی دیگر از اساتید حوزه نیز باتوجه به همین آسیب تصریح میکند:
«تعداد دروسی که در روز در نظر گرفته میشود چهار تا پنج درس است، که بسیار زیاد است؛ این چه حاصلی دارد؟ این همان نظام آموزشی و نظام فرنگیای است که به ما تحمیل شد و بازدهی را کم کرده است و همان نظام را ما در مدارس پیاده کردهایم و طلبههایی که از پایه شش فارغ التحصیل می شوند در رسائل و مکاسب بسیار ضعیف هستند، در صورتی که طلاب درس آزاد و یا مدارس خوب، بسیار بهتر میباشند.»[4]
از اینرو تعداد درسهای ارائه شده با توقعی که از نحوه خواندن و فهمیدن طلبه داریم هماهنگ نیست. این آسیب را وقتی در کنار دیگر آسیبها قرار می دهیم خود را بیشتر نمایان میکند؛ مثلا حجم زیاد متون درسی در کنار مغلق بودن متون و نیز تعطیلات زیاد، وقتی در کنار تعداد واحدهای درسی قرار میگیرد به وضوح می توان به این ناهماهنگی پی برد.
بخش عمده ای از تعطیلات حوزههای علمیه مربوط به ایام تبلیغ است و از آنجایی که تبلیغ در اولویت است نمیتوان این تعطیلات را حذف کرد، اما به نظر میرسد تعطیلی برخی مناسبتها ضرورتی ندارد و یا اگر از نظر آییننامه داخلی حوزه تعطیل نیست، گویا اهتمام جدید بر برگزاری دروس وجود نداد؛ مانند تعطیلات ایام نوروز که برای برخی محیطهای آموزشی همچون دانشگاه و آموزش و پرورش اعمال میشود اما وجود این تعطیلات در حوزه با حجم زیاد متون آموزشی، توجیه ندارد.
درباره تعطیلی دروس در ایام سالگرد شهادت برخی حضرات معصومین (ع) که در تقویم کشور، تعطیل رسمی نیست نیز پیشنهاد میگردد در این ایام میتوان با حفظ حرمت، درسها را برگزار کرد و در کنار برگزاری دروس، مراسم عزاداری نیز برگزار شود و تنها در تعطیلات رسمی کشور درسهای حوزه نیز تعطیل باشد. این پیشنهاد در راستای بند 14 از بخش آموزش در مصوبه 1076 است؛ این بند متذکر شده است که: «طرح جامع تقویم تحصیلی و تعطیلات شناور، برای استفاده بیشتر تحصیلی از تعطیلات تابستان و …، بازنگری شود.[5]
یکی از دلایل زیاد شدن واحدهای درسی مربوط به این است که در حوزه، فقه و اصول همواره به عنوان درس اصلی است و به گونهای برنامه ریزی میشود که طلبه روزی دو درس فقه و اصول باید شرکت کند، در صورتی که اگر توازن برقرار شود و به همه درسهای حوزه مثل علوم عقلی نیز به عنوان درس اصلی، مورد توجه قرار بگیرد، میتوان با کم کردن فقه و اصول، روزی یک فقه و یک اصول و یکی از درسهای علوم عقلی را برگزار کرد، بدون اینکه لازم باشد طلاب در طول روز، بیش از توان خود در کلاسها حاضر شوند.
از اینرو تعطیلات زیاد در کنار واحدهای درسی زیاد و متون طولانی و مغلق، آسیبهای جدی را ایجاد میکند و مانع از کارآیی نظام آموزشی حوزههای علمیه میشود.
حجتالاسلام محمدمهدی فریدونی
[1]. بیانات حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (حفظهالله) در دیدار جمعی از روحانیون، (16/9/1374)
