در منطق سیاسی و تربیتی اسلام، «خوش‌بینی» نسبت به برادران دینی و آحاد جامعه یک فضیلت است، اما همین صفت در مواجهه با دشمنان کینه‌توز، به «سادگی» و «غفلت» تعبیر می‌شود. قرآن کریم و سیره معصومین (ع) همواره بر این نکته تأکید دارند که ماهیت دشمنی، با پیمان‌شکنی و فریب، گره خورده است.

۱. دشمن هرگز خیرخواه شما نیست

قرآن در آیات متعددی به مومنان هشدار می‌دهد که فریب وعده‌های دشمن را نخورند، چرا که ریشه دشمنی آنان عمیق‌تر از آن است که با یک قرارداد ظاهری تغییر کند.

ذات پیمان‌شکنی: خداوند در سوره توبه می‌فرماید: «كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً…» (سوره توبه، آیه ۸)؛ یعنی «چگونه [به پیمان آن‌ها اعتماد می‌کنید] در حالی که اگر بر شما پیروز شوند، نه ملاحظه خویشاوندی را می‌کنند و نه پیمانی را!» این آیه به صراحت می‌گوید که تعهد دشمن تنها تا زمانی است که قدرت برتری نداشته باشد.

آرزوی رنج برای مومنان: در آیه ۱۱۸ سوره آل‌عمران آمده است: «وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ»؛ دشمنان دوست دارند شما در رنج باشید، نشانه‌های دشمنی از دهانشان (سخنانشان) آشکار شده و آنچه در سینه‌هایشان پنهان کرده‌اند، بسیار بزرگتر است.

۲. نگاه بدبینانه؛ زرهی در برابر شبیخون

در نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در عهدنامه مالک‌اشتر، توصیه‌ای بسیار راهبردی دارند که دقیقاً به موضوع «پس از صلح» اشاره می‌کند. ایشان می‌فرمایند:

«الْحَذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّكَ بَعْدَ صُلْحِهِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ، فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِي ذَلِكَ حُسْنَ الظَّنِّ.»

 (برحذر باش، کاملاً برحذر باش از دشمنت پس از آشتی؛ چرا که دشمن گاهی نزدیک می‌شود تا غافلگیر کند. پس احتیاط را از دست نده و در این مورد، خوش‌بینی را متهم کن [به آن بدبین باش].)

این روایت به ما می‌آموزد که هر گونه حسن ظن به دشمن و اعتماد به توافق وی، متهم است و حتی پس از امضای هرگونه توافق با دشمن، نباید گارد دفاعی را پایین آورد، زیرا این توافق ممکن است تاکتیکی برای ضربه نهایی باشد و حال چگونه میتوان به دشمنی که دستش به خون ولی جامعه آغشته است اعتماد کرد.

۳. دلایل عقلی و روایی برای نگاه بدبینانه به تعهدات دشمن:

اصل فریب:

امیرالمومنین (ع) می‌فرمایند: «مَن نامَ لَم يُنَم عَنهُ»؛ کسی که [در برابر دشمن] به خواب برود، دشمن نسبت به او نخواهد خوابید. اعتماد به وعده دشمن، نوعی به خواب رفتن ارادی است.

تغییرناپذیری کینه:

در روایات آمده است که قلب دشمن با کلمات زیبا تغییر نمی‌کند. نگاه بدبینانه در اینجا به معنای «بدطینتی» نیست، بلکه به معنای «دوراندیشی» و «حزم» است تا هزینه‌های گزاف بابت تجربه دوباره پرداخت نشود.

بر اساس آموزه‌های دینی، در تعامل با دشمن باید با بی‌اعتمادی مطلق به نیت دشمن مشی کرد و همواره باید فرض را بر این گذاشت که دشمن در پی رخنه و خیانت است.

به تعبیر خاتم انبیاء (ص)، مومن نباید از یک سوراخ دوبار گزیده شود. نگاه بدبینانه به تعهدات دشمن، نه یک لجبازی سیاسی، بلکه یک «واکسینه کردنِ امنیت ملی و فردی» در برابر خیانت‌های احتمالی است.

صلحاء