در روزگار کنونی، یکی از مباحث پرچالش که سایه‌اش بر فضای عمومی کشور گسترده شده، موضوع مذاکره است؛ سخنی که بر سر هر کوی و برزن می‌چرخد و حساسیت‌های فراوانی را برانگیخته است. گروهی آن را راهی گشوده به سوی حل گره‌ها می‌دانند و گروهی دیگر در آن بیم و نگرانی می‌بینند.

در این میان، مسئولان مردم را به اعتماد فرا‌می‌خوانند و از آنان می‌خواهند دل به کوشش و تلاش مذاکره‌کنندگان بسپارند. حال آن‌که برخی از مردم با شعارها و واکنش‌های آشکار، مخالفت خویش را با مذاکره فریاد می‌زنند.

در چنین بزنگاه‌هایی، همواره سخنان و رهنمودهای امام شهید انقلاب، چون مشعلی فروزان، راه را برای ولایتمداران و امت اسلامی روشن ساخته و آنان را از فروغلتیدن در تیرگی و سرگشتگی بازداشته است. آن شهید بزرگوار، با تکیه بر آموزه‌های قرآنی و با هشدار نسبت به اعتماد نابجا به دشمن، یادآور می‌شد که چه‌بسا در برهه‌هایی، اعتماد به طرف مقابل، پیامدهایی سنگین و جبران‌ناپذیر بر جای نهاده است؛ در حالی که امکان پرهیز از چنین اعتمادی نیز وجود داشت.

ایشان بر این معنا تأکید می‌کرد که گاه دشمن، در جامه‌ای فریبنده و با چهره‌ای پنهان، اعتماد را از جایی جلب می‌کند که کمترین انتظارش می‌رود؛ تا از همان روزنه‌ای که گشوده می‌شود، ضربه‌ای کارساز وارد سازد. از همین‌رو، این هشدارها نه صرفاً سخنی گذرا، بلکه درسی ماندگار برای هوشیاری، بصیرت و پرهیز از ساده‌انگاری در برابر نیرنگ‌های آشکار و نهان است.

رهبر شهید ضمن برحذر داشتن مسئولین در اعتماد به دشمن که البته تصریح قرآن کریم نیز هست اعلام می‌کند که ما در مواردی به دشمن اعتماد کردیم و ضربه خوردیم در حالی که می توانستیم اعتماد نکنیم. حتی می فرماید گمان نمی کردیم اعتماد کنیم ولی اعتماد کردیم که این نشان می دهد دشمن تا چه اندازه فریبکار بوده و از جایی که فکرش را هم نمی کنیم اعتماد ما را جلب نموده تا ضربه خود را بزند. بر اساس همین تجربه است که می فرمایند:

«آن‌وقتی که بحث کارِ با بیگانگان است، باید با دقّت تمام روی جزئیّات تکیه کرد و ملاحظه کرد و وسواس به خرج داد و احتیاط به خرج داد. نباید به اینها اعتماد کرد؛ نه در عمل اعتماد کنیم، نه در کیفیّت بیان.»

 بر همین بنیاد، در سیره‌ی گفتاری و رفتاری امامِ شهید، روشن است که در مواجهه با دشمن، هرگونه اعتماد نابجا ممنوع شمرده شده و همواره بر هوشیاری و مراقبت از فریب و جلب اعتماد دشمن تأکید شده است. اما هنگامی که سخن به مسئولان و کارگزاران خودی می‌رسد، جایگاه سخن دگرگون می‌شود. با آنکه در جریان برخی توافقات، از جمله برجام، شماری از خطوط تعیین‌شده از سوی نظام و شروط بیان‌شده از جانب رهبری به‌طور کامل رعایت نگردید، آن بزرگوار با صراحت و آرامش اعلام می‌کند که به مسئولان خویش اعتماد دارد.

این تفاوتِ لحن، بیانگر تمایزی است میان بی‌اعتمادی محتاطانه در برابر دشمن و اعتمادِ برخاسته از پیوند درونی و مسئولیت مشترک نسبت به خدمتگزاران داخلی؛ تمایزی که در گفتار و رفتار آن امام شهید همچون خطی روشن و استوار نمایان است. ایشان در این رابطه می فرمایند:

«بنده مکرّر گفته‌ام، ما به مسئولینی که رفتند برجام را دنبال کردند، اعتماد داشته‌ایم و داریم، الان هم همین‌جور [است]، اینها را افراد خودی و علاقه‌مند و مؤمن میدانیم؛ لکن در همین قضیّه‌ی برجام، ما در موارد زیادی -به‌خاطر اعتماد به حرف آن طرف مقابل، مذاکره‌کننده‌ی مقابل- از یک نقطه‌ای صرفِ‌نظر کردیم، به یک چیزی اهتمام نورزیدیم، یک خلأیی باقی ماند؛ دشمن همین الان از همان خلأ دارد استفاده میکند؛ اینها واقعاً مسائل مهمّی است.»

رهبر شهید با وجود اینکه وزیر امور خارجه وقت را شخصی متدین و با وجدان و صاحب احساس مسئولیت می داند اما در عین حال اعتراض وی به اروپایی ها درباره نقض مکرر برجام را شاهد بر این می داند که دشمن قابل اعتماد نیست و درباره علت آن می فرمایند:

« این به‌خاطر آن است که آنجا یک مسامحه‌ای انجام گرفته از ناحیه‌ی ما؛ اگر این تسامح انجام نمیگرفت، اعتماد به دشمن نمی‌شد، راه دشمن بسته بود و نمیتوانست این کار را انجام بدهد.»

در کنار اعتماد به مسئولین فریادها و حساسیت های مردم نیز سرمایه ای ارزشمند برای مذاکره کنندگان است، همانگونه که رهبر انقلاب حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای فرمودند:

«مسلّماً فریادهای شما در میادین، در نتیجه‌ مذاکرات مؤثر است؛ همچنان‌که عدد شگفت‌آور  و رو به افزایش میلیونیِ پویش جان‌فدا برای ایران، هم از عناصر تأثیرگذار در این عرصه است.»

بنابراین در شرایط حساس کنونی که جامعه بیش از هر چیز به همدلی و هم‌افزایی نیاز دارد، اعتماد میان مردم و مسئولان به‌مثابه سرمایه‌ای گران‌بها و تعیین‌کننده خودنمایی می‌کند. هیچ جامعه‌ای بدون پشتوانه‌ی اعتماد متقابل نمی‌تواند از گردنه‌های دشوار عبور کند و به مقصدی روشن و پایدار برسد. در نتیجه هم مردم باید به مسئولین اعتماد داشته باشند و هم مسئولین قدردان حضور و مطالبه مردمی باشند و حساسیت آنان را نسبت به مذاکرات -باتوجه به تجربه بدعهدی دشمن – غنیمت شمرده و آن را در راستای تضعیف تیم مذاکره کننده به شمار نیاورند.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی فریدونی(عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد تهران واحد یادگار امام)