منطق تحققبخشیِ «فریادهای موثر» در اجتماعات مومنانه خیابانی
رهبرمعظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله سید مجتبی خامنهای در پیام خود بهمناسبت چهلمین روز شهادت قائد عظیمالشأن انقلاب ضمن تأکید بر استمرار حضور مردم در خیابانها، اعلام کردند که وظیفه مردم سنگینتر از قبل بهنظر میرسد. مسلّماً فریادهای شما در میادین، در نتیجه مذاکرات مؤثر است. «وظیفهای سنگینتر» و «تأثیرگذاری در نتیجه مذاکرات» دو کلیدواژه مهم در مطالبه رهبر معظم انقلاب از امت مبعوثشده به شمار میآید که باید مورد تأمّل و مداقه قرار بگیرد.
پس از صدور این فرمان ولیّ جامعه، پرسشهایی درباره چرایی و چگونگی آن در افکار عمومی و فضای نخبگانی مطرح شد. پرسش از «چرایی» ناظر بر اهمیت نقشآفرینی امت اسلامی ایران در مناسبات کلان سیاسی و نظامی است؛ و پرسش از «چگونگی» معطوف به این است که چگونه فریادهای مردم در اجتماعات مؤمنانه خیابانی میتواند در روند مذاکرات تأثیرگذار باشد.
در پاسخ به پرسش نخست، آنچه اجمالاً میتوان گفت آن است که قدرت تصمیمگیری رهبران دینی در مسائل کلان اجتماعی، رابطهای مستقیم با نوع کنشگری مردم دارد. امیرالمؤمنین(ع) پس از ماجرای غصب خلافت در سقیفه، به این قاعده بسیار مهم در حکومتداری اشاره کردند: «أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ»[1]؛ رستگار شد آنکس که با یاران به پا خاست. آنچه از این سخن برمیآید آن است که در تحقق اقتدار اجتماعیِ ولیِّ جامعه، حضور و مشارکت اجتماعی مردم نقشی مؤثر و اجتنابناپذیر دارد. اهمیت این موضوع تا آنجاست که قائد عظیمالشأن انقلاب اسلامی در بیش از سه دهه زعامت امت اسلامی، یکی از مهمترین اقدامات خود را «هنر تربیت و پرورش اجتماع از طریق شکلدهی به افکار، روحیات و عواطف تودههای عظیم مردم و گروههای اجتماعی» قرار دادند. این هنر بزرگ رهبری شهید، در حقیقت امتداد و استمرار فکری و تاریخی امام در بطن امت اسلامی است. آنچه تذکر آن در اینجا لازم است آن است که امتداد و استمرار تاریخی منطق و اندیشه ولیّ امر شهید در امتِ مبعوثشده و تبدیل آن به گفتمان حاکم بر حرکت جمهوری اسلامی، امری آسان نیست و خودبهخود نیز تحقق نمییابد؛ بلکه علاوه بر تبیین مبانی و سیرت آن و التزام و تعهد به اصولش، نیازمند گفتوگو و تلاش درباره چگونگی تحقق و عینیتبخشی آن است. روشن است که هر مقدار کاستي و کاهلي در این مسیر، میتواند در فرآیند تصمیمسازی و تصمیمگیری محدودیتهایی ایجاد کند.
بر اساس آنچه که درباره هنر بزرگ رهبرشهید انقلاب یاد شد، نشان میدهد که یکی از راهبردهای اصلی برای «تحققبخشیِ فریادهای موثر»، صورتبندی درست و هدفمند آن در چارچوب منظومه فکری قائد عظیمالشأن انقلاب اسلامی است. برای نمونه، در جنگ وجودی اخیر و در مقوله مذاکره با آمریکا، آنچه برای منطق عملی مطالبهگری پیشنهاد میشود، آن است که با تأسی به سیره و سفارش رهبر شهید، در عین ایمان به شجاعت، غیرت و دیانت تیم مذاکرهکننده، رویکردی مطالبهگرایانه و انتقادی نسبت به مسئولان اتخاذ شود. بیتردید، برآیند سیاستها و راهبردهای ابلاغیِ ولیّ جامعه، همراه با تخصص و تلاشهای مسئولان و نیز مطالبهگری و رویکرد انتقادی مردم، به نتیجهای خواهد انجامید که مصالح ملت ایران را تأمین کند.
برای دستیابی به چنین چارچوب نظری و منطق علمی، نخستین گام گردآوری و تحلیل بیانات رهبر شهید درباره مذاکره است؛ بیاناتی که بهسهولت در دسترس پژوهشگران و اندیشهپژوهان قرار دارد و میتوان مورد بازخوانی قرار داد. در گام بعدی، با استخراج مفاهیم، محورهای کلیدی و الگوهای تکرارشونده از دادههای گردآوریشده، میتوان چارچوبی اولیه از «مبانی» و «اصول» و نیز «قواعد» برای منطق عملی مطالبهگری و رویکرد انتقادی استخراج و بازتولید کرد.
آنچه تذکر آن در اینجا لازم است، آن است که در منطق فکری رهبری، مطالبهگری و اتخاذ رویکرد انتقادی نسبت به مسائل مهم و حساس کشور، نهتنها جرم نیست[2]، بلکه امری «لازم و کمککننده»[3]، «مایه پیشرفت»[4] و «تقویت نظام اسلامی»[5] است که باید بهصورت «مستمر و متعادل» انجام گیرد. [6] با این حال، ایشان همواره بر این نکته تأکید داشتهاند که باید از آسیبها و آفتها پرهیز کرد و این امر در چارچوبی منطقی صورت پذیرد. بدان معنا که از افراط و تفریط در مطالبهگری و انتقاد باید اجتناب شود. [7] مطالبهگری و انتقاد نباید به «مچگیری و اذیتکردن» بینجامد[8] یا به «نق زدن»[9] و «ویروس بدبینی» تبدیل شود[10]؛ زیرا چنین رویکردی موجب «بیاعتمادی عمومی»[11] و «ناامیدی شدن مردم»[12] خواهد شد. البته معنای این سخن، دعوت به بیتفاوتی و عدم اهتمام نسبت به مسائل کشور نیست؛ بلکه مقصود، توجه به آسیبها و تعیین چارچوب و الزامات نقد است که باید منصفانه، عاقلانه و مسئولانه انجام شود[13]. زیرا در عرصه نقد، بهکارگیری لحنی خصمانه، یأسآلود یا هرجومرجطلبانه، فایده آن را به زیان تبدیل میکند. [14] با عطف توجه به آنچه که تاکنون ذکر شد، تحلیلگران سیاسی باید از دو رویکرد افراطی نسبت به فریادهای امت مبعوث شده پرهیز کنند. نخست، کسانی که به بهانه اتحاد، مانع هرگونه مطالبهگری میشوند؛ زیرا این رویکرد برخلاف مطالبه و فرمان رهبر معظم انقلاب از امتِ مبعوثشده است. دوم، کسانی که در مطالبهگری و انتقاد دچار افراطگرایی شده و مسئولان را خائن خطاب میکنند. منطق عملی صحیح آن است که مطالبهگری و انتقاد در چارچوب نظام فکری رهبران انقلاب اسلامی صورت پذیرد.
حجتالاسلام والمسلمین رضا احمدی
[1] نهجالبلاغه: خطبه 5.
[2] بیانات در حرم مطهر رضوی. 01/01/1394.
[3] بیانات در دیدار مسئولان نظام. 02/04/1394.
[4] بیانات در دیدار دانشآموزان و دانشجویان. 12/08/1394.
[5] بیانات در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیأت دولت. 04/06/1383.
[6] بیانات در دیدار دانشجویان. 16/05/1391.
[7] بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان. 01/03/1398.
[8] بیانات در دیدار مسئولان نظام. 16/04/1393.
[9] بیانات در دیدار هنرمندان و دستاندرکاران صداوسیما. 12/04/1389.
[10] بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری. 15/06/1397.
[11] بیانات در حرم مطهر رضوی. 01/01/1394. «انتقاد کردنِ صحیح و عاقلانه، غیر از حرف زدن به شکلی است که یک دستگاه را ناکارآمد نشان بدهند و ناموفق جلوه بدهند؛ چه حق باشد، چه ناحق، غلط است». بیانات در دیدار کارگزاران نظام. 18/07/1375.
[12] بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. 22/05/1397.
[13] پیام به جمعی از مستندسازان جوان. 22/10/1396.
[14] پیام به جمعی از مستندسازان جوان. 22/10/1396.
