تأملی در بصیرت و فهم عمیق رهبر شهید در دین

یکی از ابعاد حیات رهبر معظم شهید، مقام علمی خاص ایشان بود. جایگاه علمی ویژه‌ای که مورد غبطه بسیاری از اهل علم و تحقیق بود. این سؤال که «با توجه به کثرت اشتغالات ایشان، این رتبه علمی و این فهم عمیق از دین، چگونه بدست می‌آمد؟» دغدغه بسیاری از محققان بوده و هست. در این رابطه بسیار گفته شده و البته بیش از آن، جای سخن باقی است.

یکی از نکاتی که در این عرصه جای بحث دارد، تأثیر سبک زندگی قائد شهید در رشد علمی ایشان است. کار جهادی و مدیریتی یکی از ابعاد زندگی ایشان از دوران جوانی بوده است. تأثیر این بعد از زندگی ایشان چه می‌تواند باشد؟

شکی نیست که کسب علم با «کثرت تعلم» تنها حاصل نمی‌شود و امور بسیاری در آن تأثیر دارد. مشهورترین عامل غیر علمی در بحث فهم دین مطرح است، تقواست. این که انسان اگر با تقوا باشد، واقعا ظرفیت فهم دین و علوم دینی پیدا می‌کند. «وَ اتقُوا اللهَ وَ يُعَلمُكُمُ الله»(بقره:282) از این رو از دیرباز، یکی از عوامل فهم دین، تقوا و به ویژه نماز شب و بعضی از مناسک عبادی عنوان شده است. یا «غربت» نیز از این عوامل است و سفر برای کسب علم، از این دسته عوامل است. اما تأثیر کار اجرایی و مدیریتی در کسب علم، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

در حوزه‌های سنتی، کار اجرایی و مدیریت، به عنوان یک عمل متلف عمر و برهم زننده تمرکز طلاب مطرح شده و نوع طلاب ممتاز و اصطلاحا اهل درس، از آن گریزان بوده و هستند. شعار اصلی این طلاب، درس و تهذیب است. اصولا، یکی از افتخارات بسیار مهم در حوزه نجف، تمحض در درس و تزکیه نفس بوده است و آنان یکی از معایب حوزه علمیه قم را همین وجود عناصر حاشیه‌ای در حوزه می‌دانند. اما شاید بتوان تأثیر کار اجرایی و مدیریت در فهم دین را به گونه‌ای دیگر مطرح کرد.

نکته قابل توجه در فهم انسان از دین، بحث رویکردها به دین است. دین به خاطر گستردگی مباحث آن و به ویژه گستردگی ابعاد مباحث آن، ظرفیت فهم‌های متعدد در سطوح مختلف را ایجاد می‌کند. مثلا، در رویکرد غیراجتماعی به دین، طیف گسترده‌ای از اساتید نظریه‌پردازی کرده و در همین حال و هوا، مباحث خویش را عرضه می‌کنند. در حالی که نظریه‌پردازان اجتماعی دین، سعی می‌کنند دین را به اجتماع نزدیک کرده و با رویکرد اجتماعی مباحث دین را بفهمند و آن را استنباط نمایند.

یکی از مهم‌ترین ابعاد دین، بعد تدبیری و اداری دین است. اگر از زاویه نگاه حضرت امام خمینی ره به دین بنگریم، «فقه، تئوری واقعی و کامل اداره انسان از گهواره تا گور» بدانیم، مسأله کاملا متفاوت خواهد شد. در این رویکرد، فهم دین نیازمند موضوع شناسی کلیدی «ادارۀ انسان» است. واقعا کسی که به عمرش هیچ مدیریت نکرده باشد و از مباحث مدیریت جامعه دور باشد، درک کاملا مبهمی از دین خواهد داشت. به تعبیر مشهور، کسی که حج نرفته است، به سختی مباحث حج را می‌فهمد.

اصولا، مدیریت زمینه و سوالات بسیاری از دین ایجاد می‌کند که فرد متفکر را وادار به تفکر و نظریه پردازی در آن خواهد کرد. کسی که از زاویه نگاه یک رهبر الهی و یک فرمانده نظامی، به سیرۀ پیامبر(ص) و ائمه(ع) می‌نگرد، درکی کاملا متفاوت از این سیره دارد، تا کسی که ائمه(ع) را اولیاء الهی و فقط هدایت کننده بُعد معنوی مردم می‌داند.

البته شاید بتوان مدیریت دینی را از مصادیق «تقوای سیاسی» دانست که واقعا زمینه‌ساز فهم سیاست دینی خواهد شد. تقوای مدیریتی و سیاسی، بدون حضور در عرصه سیاست و مدیریت، قابل تحقق نخواهد بود. یا شاید بتوان آن را از مصادیق «اقامه حق» دانست که کسی که حق را اقامه کند، خدواند ظرفیت فهم حق را به او خواهد داد.

یکی از بهترین مصادیق این امر «بحث شهادت امام حسین ع» است. رهبر معظم شهید، با درکی عجیب از قیام امام حسین(ع)، به زیبایی شهادت را احیا کنندۀ امت دیده و چون جد خویش امام حسین(ع)، با اختیار و با علم عادی، شهادت را برای احیاء امت و «بعثت امت» انتخاب کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدهادی پیشوایی