بازخوانی تجربه تاریخی برجام و دغدغه قائد عظیمالشان انقلاب اسلامی درباره مذاکره با آمریکا
دغدغه رهبری شهید نسبت به فرایند مذاکره
اهتمام، حساسیت و دغدغه رهبری شهید نسبت به فرایند و چگونگی انجام مذاکره با ایالات متحده آمریکا را میتوان بهروشنی در مجموعه بیانات ایشان درباره اصل مذاکره و الزامات آن مشاهده کرد. بررسی تحلیلی این بیانات نشان میدهد که نگرانی مطرحشده، ناظر بر شیوه اجرا، چارچوبها و میزان التزام طرف مقابل به تعهدات بوده است. رهبری شهید در عین تصریح به اعتماد به مجریان امر و حمایت از تصمیمات نظام، با تعابیری نظیر «درعینحال من نگرانم»[1]، «درعینحال جدّاً دغدغه دارم»[2]، «من دغدغه دارم که اینها چه خواهند کرد و چگونه عمل خواهد شد»[3] به صراحت از نگرانی خود سخن گفتهاند. این نگرانی نیز ناشی از آن بود که آمریکا را بهشدت اهل فریب، دروغ، نقض عهد میدانستند. آیتاللهالعظمی شهید سید علی خامنهای در بیش از سه دهه تجربه زعامت و رهبری خود، همواره خطوط و راهبردهای کلان جمهوری اسلامی را بهصورت صریح و شفاف تبیین و ترسیم کردهاند. با این حال، در برخی حوزهها فاصلهای معنادار میان سیاستهای ابلاغی و میزان تحقق عملی آنها مشاهده میشود. از جمله در عرصههایی همچون اقتصاد مقاومتی، مبارزه با فساد و تحول در علوم انسانی، دستاوردهای حاصلشده متناسب با انتظارات و ظرفیتهای ترسیمشده نبود و مطالبات ایشان به طور کامل تحقق پیدا نکرد. حوزه سیاست خارجی نیز از جمله عرصههایی است که در مقاطعی، برخی رویکردها و تصمیمات اتخاذشده از سوی مسئولان اجرایی، همراستا با چارچوبها و راهبردهای ترسیمشده نبود و نوعی عدم تطابق میان جهتگیریهای عملی و سیاستهای کلان ابلاغی مشاهده میشد. در این زمینه نمونههای متعددی وجود دارد که خود رهبری شهید نیز در سخنرانیهای مختلف به آنها اشاره کردهاند:
- با وجود تأکید رهبری شهید بر منع ارتباط و تماس با رئیسجمهور و وزیر امور خارجه آمریکا، در مقطعی دکتر روحانی به تماس تلفنی رئیسجمهور آمریکا پاسخ دادند و یکدیگر گفتوگو کردند.[4]
- در موضوع برجام، خطوط قرمز و شروط مشخصی از سوی رهبری شهید برای روند مذاکره ابلاغ شده بود و در سخنرانیهای متعدد نیز بر ضرورت التزام و رعایت آنها تأکید میشد. با این حال، ایشان پس از پایان مذاکرات در یکی از سخنرانیهای خود تصریح کردند: «البتّه همهی خطوط قرمزی که ما معیّن کرده بودیم رعایت نشد».[5]
- نمونه دیگر به مسئله بیاعتمادی نسبت به آمریکا مربوط میشود. رهبری شهید در بیان این موضوع اشاره داشتند که «بعضیها سختشان بود قبول کنند».[6] ایشان پس از روشن شدن نتایج مذاکرات، خطاب به مسئولان اظهار داشتند: «از اوّل بایستی این غیر قابل اعتماد بودن را تشخیص میدادند و حرکت میکردند».[7]
بر اساس مجموعه آنچه بیان شد، امکان بروز خطا، کوتاهی، کاستی یا تخطی از سیاستها و راهبردهای ابلاغشده در عملکرد مسئولان سطوح مختلف وجود داشته و دارد. چنانکه رهبری شهید نیز در بیاناتی فرمودهاند: «خود بنده هم به دولتهای گوناگون انتقادهایی داشتم، این انتقادها را همواره هم تذکّر دادهام».[8]
تجربه تاریخی برجام
راهکار جلوگیری از بروز چنین جهتگیریهای غلط سیاسی در حوزه روابط بینالملل را میتوان در بازخوانی و بازاندیشی در بیانات و رهنمودهای قائد عظیمالشان انقلاب اسلامی، بهویژه در ماجرای برجام، جستوجو کرد. تجربه برجام بهعنوان نمونهای عینی در سیاست خارجه جمهوری اسلامی نشان داد در هیچ مسئلهای نمیتوان با آمریکا مثل یک طرف مورد اعتماد گفتوگو و مذاکره کرد.[9] این تجربه تاریخی به قدری حائز اهمیت است که رهبر شهید بر ضرورت عدم فراموشی آن تأکید داشتند. [10] ایشان حتی در آخرین دیدار خود با رئیسجمهور و هیئت دولت دوازدهم تصریح کردند که آیندگان باید از تجربههای بسیار مهم دولت آقای روحانی در عرصه مذاکره بهرهبرداری کنند.[11] روشن است که مقصود از این «تجربهها»، تجربههای موفق و قابل اتکا نیست، بلکه ناظر به تجربههای تلخ و پیامدهای ناشی از اعتماد به ایالات متحده است. توجه به این نکته ضروری است که با وجود تصریح مکرر رهبر شهید مبنی بر خوشبین نبودن به مذاکره با آمریکا در قضیه برجام، ایشان از باب «افزایش و تقویت پشتوانهی تجربی ملت ایران» و برای ثبت یک تجربه عینی و راهگشا در حافظه تاریخی کشور، با اصل مذاکره موافقت کردند.[12] بنابراین، جمهوری اسلامی که بهعنوان جمهوری مومنین، جمهوری مسلمینِ لِلّه، جمهوری عزّت شناخته میشود[13]و در طول تاریخ معاصر خود بارها بدعهدی ایالات متحده را تجربه کرده است، منطقی برای ورود مجدد به مذاکره با چنین قدرتی نخواهد داشت. «هیچ ملت آزادهای، مذاکره زیر فشار را قبول نخواهد کرد».[14] از این منظر، در برابر دولتی که در پی بهرهگیری از هر بهانهای برای تضعیف ملت ایران، جمهوری اسلامی و آرمانهای اسلامی است، اغماض یا کوتاهآمدن نه با موازین عقلانی سازگار است، نه با مبانی شرعی و نه با معیارهای وجدانی.[15]
جمعبندی
رهبری شهید در بیانات خود همواره نسبت به نحوه و چارچوب مذاکره با آمریکا حساسیت و دغدغه جدی ابراز کرده و نگرانی خود را از احتمال فریب، نقض عهد و بدعهدی این کشور مطرح کردهاند. با وجود تبیین صریح راهبردهای کلان جمهوری اسلامی در طول دورههای مختلف، در برخی موارد از جمله در عرصه سیاست خارجی فاصلهای میان این راهبردها و عملکرد برخی مسئولان مشاهده شده که نمونههایی از آن در ماجرای برجام و نحوه تعامل با آمریکا نمایان است. تجربه برجام از نظر ایشان یک تجربه تاریخی مهم و عمدتاً تلخ به شمار میآید که باید برای آیندگان حفظ شود؛ تجربهای که با وجود بدبینی نسبت به نتایج آن، برای افزایش پشتوانه تجربی ملت ایران اجازه تحقق یافت.
حجتالاسلام والمسلمین رضا احمدی
[1] بیانات در دیدار اعضاى مجلس خبرگان رهبرى. 21/12/1393.
[2] بیانات در دیدار مداحان اهلبیت علیهمالسلام. 20/01/1394.
[3] بیانات در دیدار مداحان اهلبیت علیهمالسلام. 20/01/1394.
[4] بیانات در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیئت دولت. 07/06/1397.
[5] بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. 12/05/1397.
[6] بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. 11/05/1395.
[7] بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان نیروی هوایی ارتش. 19/11/1397.
[8] بیانات در حرم مطهر رضوی. 01/01/1394.
[9] بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. 11/05/1395.
[10] بیانات در مراسم بیست و هفتمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمهالله). 14/03/1395.
[11] بیانات در آخرین دیدار رئیسجمهور و هیئت دولت دوازدهم. 06/05/1400.
[12] «البتّه بنده همچنان كه گفتم خوشبین نیستم؛ من فكر نمیكنم [از]این مذاكرات آن نتیجهای را كه ملّت ایران انتظار دارد، بهدست بیاید، لكن تجربهای است و پشتوانهی تجربی ملّت ایران را افزایش خواهد داد و تقویت خواهد كرد؛ ایرادی ندارد امّا لازم است ملّت بیدار باشد». بیانات در دیدار دانشآموزان و دانشجویان. 12/08/1392.
[13] بیانات در ابتدای درس خارج فقه. 26/06/1398.
[14] دیدار نخستوزیر ژاپن با رهبر انقلاب. 23/03/1398.
[15] بیانات در دیدار دانشآموزان و دانشجویان. 12/08/1394.
