برخی بدون توجه به سنت‌های الهی و بی‌اطلاعی از تاریخ اسلام، چنین می‌پندارند که صرفِ حق بودن برای پیروزی کافی است. از همین رو، با نخستین شکست یا کوچک‌ترین مانع، دچار سستی می‌شوند و در درستی مسیر خود تردید می‌کنند. حال آنکه با تأمل در آیات قرآن روشن می‌شود که یکی از سنت‌های الهی این است که پیروزی به‌آسانی به دست نمی‌آید؛ بلکه رسیدن به آن مستلزم تحمل سختی‌ها و مرارت‌هایی است که خود نوعی آزمون الهی به شمار می‌رود. چه بسا این تلاش‌ها در کوتاه‌مدت به پیروزی نینجامد، اما در چارچوب حکمت الهی معنا و ارزش خود را دارد.

خداوند با اشاره به سنت ابتلا و امتحان در پیروزی ها و شکستها می‌فرماید: آنگاه که از بالا و پائین لشکر دشمن به شما هجوم آورد و از شدت ترس جان شما به گلو رسید و حتی به خداوند بد گمان شدید «وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا» (احزاب/۱۰) شما مومنین مورد امتحان قرار گرفتید و به شدت متزلزل و مضطرب شدید«هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا» (احزاب/۱۱) در این هنگام منافقان گفتند خدا و رسول اش ما را فریب دادند که به ما وعده پیروزی دادند «وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ مَّا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا» (احزاب/۱۲).

در سوره بقره آیه ۲۱۴ نیز می فرماید:

مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ.

یعنی آنچنان سختی و گرفتاری بر آنان وارد شد تا رسول خدا و کسانی که با او بودند متزلزل و مضطرب شدند و گفتند پس کی خداوند یاری خواهد کرد، آگاه باشید که یاری خداوند نزدیک است.

برخی از مفسرین در ذیل این آیه گفته اند این آیه مربوط به جنگ احزاب است که ترس شدیدی بر مسلمانان غلبه کرد.[1]

گاهی برای به دست آوردن پیروزی حتی باید از نزدیکان خود نه تنها گذشت بلکه چه بسا لازم باشد با آنان نیز مبارزه کرد. امیرالمومنین در خطبه 56 نهج البلاغه می فرمایند:

«وَ لَقَد کُنّا مَعَ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) نَقتُلُ آباءَنا وَ اِخوانَنا وَ اَعمامَنا ما یَزیدُ ذلِکَ اِلّا ایماناً و تسلیماً عَلَی اللّقَم و صَبَراً عَلَیِ مَضَبضَ الألَم وَ جِدّاً فی جِهاد العَدُوِّ … فَلَمّا رَأی الله صِدقَنا َأنزَلَ بَعَدُوِّنا الکَبتَ وَ إنزلَ عَلَینا النَّصرَ حَتّی اِستَقَرَ الاسلامُ …» (همان، خطبه 56)؛ ما با رسول خدا – صلی الله علیه و آله – بودیم. پدران و فرزندنان و برادران و عمویان خود را می‌کشتیم این کار جز ایمان و گردن نهادن و پایداری در راه راست و شکیبایی بر سوززش درد، و کوشش در جهاد با دشمن، در ما نمی‌افزود … پس چون خداوند، راستی و وفاداری ما را مشاهده نمود، دشمن ما را خوار و پیروز‌ی را از آن ما کرد تا اسلام استقرار یافت.

ممکن است علی رغم سختی و مشکلات فراوان ولی باز به پیروزی ختم نشود زیرا خداوند مومنان را با شکست های ظاهری مورد آزمایش قرار می دهد تا موجب تقویت ایمان آنان شود. در صورت شکست ظاهری خداوند این نکته را یادآوری می کنند که «إِنْ يمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ…» (آل عمران : ۱۴۰) یعنی اگر شما آسیب دیده اید فقط آسیب خود را نبینید بلکه دشمن نیز مثل شما آسیب دیده است. همچنین باید توجه داشت که این جنگ باعث شد تا «وَلِيعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا»، یعنی خداوند مؤمن و منافق را جدا کند و «وَيتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ»، و از میان شما شهدا را گلچین کند. و البته «وَتِلْكَ الْأَيامُ نُدَاوِلُهَا بَينَ النَّاسِ»، یعنی وضعیت همینطوری باقی نمی ماند بلکه اگر در چارچوب سنت های الهی حرکت کند می توانید دوباره پیروز شوید.

ماجرای بنی اسرائیل گویای این مطلب است که اگر جهاد نکنیم و با دشمنان نجنگیم و مشقت های جنگ و جهاد را به جان نخریم خداوند ما را به بلاهایی مبتلا می کند که چه بسا به مراتب بدتر از جنگ باشد. خداوند داستان نجنگیدن بنی اسرائیل را اینگونه نقل می کند:

يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ.(مائده 21)

ﺍﻱ ﻗﻮم ﻣﻦ ! ﺑﻪ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﻣﻘﺪﺳﻲ ﻛﻪ ﺧﺪﺍ ﺑﺮﺍﻳﺘﺎﻥ ﻣﻘﺮّﺭ ﻓﺮﻣﻮﺩﻩ ﺩﺭ ﺁﻳﻴﺪ ﻭ [ ﺑﻪ ﮔﻨﺎﻩ ، ﻋﺼﻴﺎﻥ ، ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﺍﺯ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﻫﺎ ﻭ ﺍﺣﻜﺎم ﺣﻖ ] ﺑﺎﺯﻧﮕﺮﺩﻳﺪ ﻛﻪ ﺯﻳﺎﻧﻜﺎﺭ ﻣﻰ  ﺷﻮﻳﺪ .

قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ.(مائده 22)

ﮔﻔﺘﻨﺪ : ﺍﻱ ﻣﻮﺳﻲ ! ﻣﺴﻠﻤﺎً ﺩﺭ ﺁﻧﺠﺎ ﻣﺮﺩﻣﻰ ﺯﻭﺭﮔﻮ ﻭ ﺳﺘﻢ ﮔﺮ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺭﻧﺪ ، ﻭ ﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﻭﺍﺭﺩ ﺁﻧﺠﺎ ﻧﻤﻰ ﺷﻮﻳﻢ ﺗﺎ ﺁﻧﺎﻥ ﺍﺯ ﺁﻧﺠﺎ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺭﻭﻧﺪ ، ﭘﺲ ﺍﮔﺮ ﺍﺯ ﺁﻧﺠﺎ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺭﻭﻧﺪ ﺍﻟﺒﺘﻪ ﻣﺎ ﻭﺍﺭﺩ ﺧﻮﺍﻫﻴﻢ ﺷﺪ .

قَالُواْ يَا مُوسَى إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُواْ فِيهَا فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ. (مائده 24)

گفتند: اي موسي ! تا وقتي كه آنها (جباران ستمگر) در آن شهرند، ما هرگز وارد آن نخواهيم شد. پس تو و پروردگارت برويد (و با آنان ) بجنگيد، ما همانا همين جا نشسته ايم .

قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ. (مائده 26)

[ ﺧﺪﺍ ] ﻓﺮﻣﻮﺩ : ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﻣﻘﺪﺱ [ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﺮ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺍﺯ ﺧﻮﺍﺳﺘﻪ ﻫﺎﻱ ﺣﻖ ] ﺗﺎ ﭼﻬﻞ ﺳﺎﻝ ﺑﺮ ﺁﻧﺎﻥ ﺣﺮﺍم ﺷﺪ ، ﻫﻤﻮﺍﺭﻩ ﺩﺭ ﻃﻮﻝ ﺍﻳﻦ ﻣﺪﺕ ﺩﺭ ﺯﻣﻴﻦِ [ ﺳﻴﻨﺎ ] ﺳﺮﮔﺮﺩﺍﻥ ﺧﻮﺍﻫﻨﺪ ﺑﻮﺩ، ﭘﺲ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﮔﺮﻭﻩ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻥ ﻭﺑﺪﻛﺎﺭ ﻏﻤﮕﻴﻦ ﻣﺒﺎﺵ .

این آیات به روشنی بیان می کند که آرزوي پيروزي بدون تلاش و كوشش، خردمندانه نيست و اگر بخاطر راحت طلبی یا هر بهانه دیگری با دشمنان مبارزه نکنیم و مشت و سختی ها را تحمل نکنیم حتی اگر دشمن بر ما غلبه نکند چه بسا خداوند ما را به عذابی دردناک تر از جنگ مبتلا کند.

بنابراین در جهاد و جنگ مومنین با سختی ها و مشقت هایی امتحان می شوند و در این امتحان باید به نکات زیر توجه داشته باشند:

۱ـ از قدرت و پیروزی ظاهری دشمن نترسید

۲ـ شکست باعث بدگمانی شما به وعده های الهی خداوند نشود

۳ـ وقتی امتحان و سختی به اوج خود رسید یاری خداوند نزدیک است پس سست نشوید

۴ـ مراقب وسوسه و فریب منافقین باشید

حجت‌الاسلام محمدمهدی فریدونی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران

[1] «مجمع البیان»، ذیل آیه مورد بحث